कुनै पनि राष्ट्र वा समाजको उन्नति त्यहाँका नागरिकहरूको चरित्र र उनीहरूको सामूहिक प्रयासमा निर्भर गर्दछ। समाजलाई समृद्ध, सुखी र मूल्यनिष्ठ बनाउने उद्देश्यका साथ हिन्दू स्वयंसेवक संघले तीनवटा मुख्य मन्त्रलाई आफ्नो कार्यको आधार बनाएको छ: संस्कार, सेवा र संगठन।
यी तीन शब्दहरू सुन्दा सामान्य लागे पनि, यिनीहरूको गहिराइ र आपसी अन्तरसम्बन्धले नै ‘व्यक्ति निर्माणबाट राष्ट्र निर्माण‘ को सपना साकार पार्छ। आउनुहोस्, यसलाई विस्तारमा बुझौं।
संस्कार : व्यक्ति निर्माणको बलियो जग
संस्कार केवल परम्परा धान्नु मात्र होइन, बरु व्यक्तिमा राम्रो मानवीय गुण, अनुशासन र देशभक्तिको भावना भर्नु हो। संघको मान्यता छ कि जबसम्म व्यक्ति स्वयं अनुशासित र चरित्रवान हुँदैन, तबसम्म उसले समाजका लागि अर्थपूर्ण योगदान दिन सक्दैन।
- दैनिक अभ्यास : ‘शाखा’ को माध्यमबाट स्वयंसेवकहरूमा समयबद्धता, कर्तव्यपरायणता र “म समाजको लागि हुँ” भन्ने भाव जगाइन्छ।
- सांस्कृतिक चेतना : संस्कारबाट नै संस्कृतिको जन्म हुन्छ। एक संस्कारित व्यक्ति नै समाज सेवाका लागि मानसिक र आध्यात्मिक रूपमा योग्य मानिन्छ।
सेवा : संस्कारको व्यावहारिक प्रकटीकरण
जब एउटा व्यक्तिमा असल संस्कारको विकास हुन्छ, उसको मनमा समाज र मातृभूमिप्रति निस्वार्थ प्रेम जाग्छ। यही प्रेम नै ‘सेवा’ का रूपमा प्रकट हुन्छ। यहाँ सेवालाई कुनै उपकारका रूपमा नभई ‘धर्म’ को एउटा अनिवार्य आयामका रूपमा हेरिएको छ।
- निस्वार्थ भाव : सेवा कार्य कुनै पद, नाम वा प्रतिफलको आशा नगरी गरिने एउटा पवित्र कर्म हो।
- लक्ष्य : यसको एक मात्र उद्देश्य समाजका अभाव र कष्टहरूलाई कम गर्दै सबैलाई सुखी तुल्याउनु हो।
संगठन : सामूहिक शक्तिको ऊर्जा
व्यक्तिगत रूपमा गरिने प्रयासको आफ्नै महत्त्व छ, तर ठूलो सामाजिक परिवर्तनका लागि संगठित शक्ति आवश्यक हुन्छ। संगठनले छरिएर रहेका शक्ति र प्रतिभालाई एकताबद्ध बनाउँछ।
- अनुशासित शक्ति : संघको दृष्टिमा संगठन मानिसहरूको भीड मात्र होइन, बरु यो समान उद्देश्य र संस्कार बोकेका व्यक्तिहरूको एउटा अनुशासित संयन्त्र हो।
- एकतामा बल : संगठित भएर गरिने कार्यले समाजमा दीर्घकालीन र प्रभावकारी परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
यिनीहरूबीचको अन्तरसम्बन्ध
संस्कार, सेवा र संगठन एक-अर्काका पूरक हुन्। यिनीहरूको सम्बन्धलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:
- आधार (संस्कार) : यसले व्यक्तिको चरित्र निर्माण गर्छ।
- कर्म (सेवा) : चरित्रवान व्यक्तिले समाजको हितका लागि निस्वार्थ भावले काम गर्छ।
- स्वरूप (संगठन) : यो सेवा र सांस्कृतिक जागरणको कार्यलाई व्यक्तिगत स्तरमा मात्र सीमित नराखी एउटा मजबुत संगठनमार्फत अघि बढाइन्छ।
निष्कर्ष
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, संस्कारित व्यक्तिहरूले संगठित भएर समाजको सेवा गर्नु नै यी तीन शब्दहरूको सार हो। यही प्रक्रियाबाट नै एउटा मूल्यनिष्ठ, धर्मनिष्ठ र समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव छ। जब हामी व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर ‘संगठित सेवा’ मा लाग्छौँ, तब मात्र राष्ट्रले सही अर्थमा गति लिनेछ।