हाम्रो बारेमा

“हिन्दू जीवन पद्धति र उच्च मानवमूल्यको जगमा एउटा समर्थ, समृद्ध र चैतन्ययुक्त समाज निर्माण गर्ने पवित्र संकल्पका साथ वि.सं. २०४८ मा हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपालको उदय भएको हो। हिन्दू दर्शनलाई आफ्नो प्राणवायु मान्दै ‘व्यक्ति निर्माणबाट राष्ट्र निर्माण’को महाअभियानमा यो संस्था अविचलित रूपमा क्रियाशील छ। जब समाजमा समताको भाव, हृदयमा ममता र व्यवहारमा बन्धुत्व प्रगाढ हुन्छ, तब मात्र हिन्दू समाजले शक्तिको नयाँ उचाइ प्राप्त गर्छ भन्ने अटल विश्वासका साथ संघ राष्ट्रसेवाको मार्गमा समर्पित छ।”

संघको नाममा रहेका तीन शब्द—’हिन्दू’, ‘स्वयंसेवक’, र ‘संघ’—यसको सम्पूर्ण दर्शनलाई समेट्छन्। ‘संघ’ को अवधारणा हिन्दू समाजमा व्याप्त “म एक्लै छु” भन्ने भावनालाई हटाएर संगठित शक्तिको अनुभूति गराउनु हो। ‘स्वयंसेवक’ को अर्थ कुनै पनि प्रतिफलको आशा नराखी त्याग र सेवाभावले राष्ट्र र समाजप्रति समर्पित देशभक्त नागरिक हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शब्द ‘हिन्दू’ ले कुनै एउटा सम्प्रदायलाई नभई यस भूमिको साझा पहिचान, संस्कृति र जीवन-दृष्टिलाई जनाउँछ, जसलाई ‘हिन्दुत्व’ भनिएको छ र राष्ट्रियताको आधार मानिएको छ।

यस संगठनको कार्यपद्धतिको केन्द्रमा ‘दैनिक शाखा’ रहेको छ। यो एक घण्टाको कार्यक्रम हो, जसमा खेल, प्रार्थना र बौद्धिक चर्चाको माध्यमबाट स्वयंसेवकहरूमा देशभक्ति, अनुशासन, सामाजिक समरसता र सेवाभाव जस्ता संस्कारहरू सिञ्चित गरिन्छ। संघले कुनै व्यक्तिलाई गुरु नमानि त्याग, पवित्रता र पराक्रमको प्रतीक ‘भगवा ध्वज’ लाई गुरुको रूपमा स्थापित गरेको छ, ताकि व्यक्तिपूजाको सट्टा तत्त्वपूजाको आदर्श स्थापित होस्।

यसको लक्ष्य नेपालको गौरवशाली हिन्दू परम्परालाई पुनर्जागृत गर्दै युवाहरूलाई संस्कार, सेवा र संगठनको माध्यमबाट राष्ट्रिय एकतामा जोड्नु र नेपाललाई हिन्दू संस्कृतिको वैश्विक केन्द्रको रूपमा पुनःस्थापित गर्नु हो।

नेपाल, जुन देवभूमि, वेदभूमि र तपोभूमिको रूपमा परिचित छ, जहाँ हिन्दू धर्म र संस्कृतिको गहिरो ऐतिहासिक जरो छ, त्यहाँ  हिन्दू स्वयंसेवक संघ, नेपालको स्थापना विशेष सान्दर्भिक मानिएको छ।

• स्थापनाको पृष्ठभूमि: पछिल्ला दशकहरूमा बाह्य सांस्कृतिक प्रभाव, भौतिकतावाद र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले गर्दा नेपाली युवा पुस्तामा आफ्नो संस्कृति, परम्परा र पहिचानप्रतिको निष्ठामा कमी आएको महसुस गरियो।
• आवश्यकता: यदि संस्कारयुक्त, सेवाभावी र समाजप्रति निष्ठावान नयाँ पुस्ताको निर्माण गरिएन भने नेपालको गौरवशाली हिन्दू सम्पदा इतिहासको पुस्तकमा मात्र सीमित हुनेछ भन्ने चिन्ताका साथ केही जागरुक व्यक्तिहरूले नेपालमा HSS को आवश्यकता महसुस गरे।
• स्थानीय स्वरूप: HSS नेपालको स्थापना स्थानीय कानुनी संरचनाभित्र रही नेपालका सामाजिक मूल्य र जीवनशैलीलाई ध्यानमा राखेर गरिएको हो।
• भविष्यको दिशा: यसको उद्देश्य केवल संस्थागत उपस्थिति जनाउनु मात्र होइन, बरु सम्पूर्ण हिन्दू समाजलाई सजग, सशक्त र संगठित बनाउनु हो। संघको प्रयास छ कि नेपालबाट उठ्ने संस्कार र संगठनको आवाजले पुनः “कृण्वन्तो विश्वमार्यम्” (विश्वलाई श्रेष्ठ बनाऔं) को उद्घोषलाई व्यवहारमा उतारोस् र नेपाल हिन्दू संस्कृतिको वैश्विक केन्द्रको रूपमा पुनःस्थापित होस्।

संघको कार्यपद्धति र संरचना

संघले आफ्नो दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्न एक विशिष्ट र प्रभावकारी कार्यपद्धति विकास गरेको छ, जसको केन्द्रमा व्यक्ति निर्माण रहेको छ।

दैनिक शाखा : संस्कार निर्माणको केन्द्र

दैनिक शाखा संघको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र आधारभूत कार्यक्रम हो। यो व्यक्ति निर्माणको प्रयोगशाला हो।

• समय र अनुशासन: शाखा हरेक दिन एक घण्टाको लागि निश्चित समयमा लाग्दछ। समयमा सुरु र समयमा समाप्त हुने अभ्यासले स्वयंसेवकहरूमा समयबद्धता र कर्तव्यपरायणताको संस्कार विकास गर्छ।
• कार्यक्रमहरू: शाखामा खेल, योग, सूर्य नमस्कार, गीत, र बौद्धिक चर्चा जस्ता कार्यक्रमहरू हुन्छन्। यी गतिविधिहरू शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक विकासका लागि डिजाइन गरिएका हुन्।
• राष्ट्रप्रतिको समर्पण: दिनको २४ घण्टामध्ये कम्तीमा एक घण्टा राष्ट्र र समाजका लागि छुट्याउनुपर्छ भन्ने भावना शाखाले जागृत गराउँछ। यो एक घण्टा ‘राष्ट्र समर्पित अभ्यास’ हो।
• सामाजिक समरसताको अभ्यास: शाखामा सबै जात, क्षेत्र र भाषाका मानिसहरू सँगै खेल्छन्, बस्छन् र एकै पंक्तिमा उभिन्छन्। यहाँ जातपात, छुवाछुत वा कुनै पनि प्रकारको भेदभावलाई स्थान दिइँदैन।

गुरुको अवधारणा: भगवा ध्वज

संघमा कुनै व्यक्तिलाई गुरु मानिँदैन। यसको सट्टा, त्याग, पवित्रता, पराक्रम र गौरवशाली परम्पराको प्रतीक “भगवा ध्वज” लाई गुरुको रूपमा स्थापना गरिएको छ।

• व्यक्तिपूजाको अन्त्य: डा. हेडगेवारले व्यक्तिपूजाले संगठनमा गुटबन्दी र विभाजन ल्याउन सक्ने देखेर व्यक्तिलाई गुरु बनाउने परम्परा तोडे।
• तत्त्वको प्रतीक: भगवा ध्वज वैदिक कालदेखिको सनातन संस्कृतिको प्रतीक हो। यो कुनै व्यक्तिजस्तो अविनाशी र अपरिवर्तनशील छ, जसले अनन्त कालसम्म प्रेरणा प्रदान गर्दछ।
• गुरु दक्षिणा: स्वयंसेवकहरूले वर्षमा एकपटक यही भगवा ध्वजलाई साक्षी राखेर श्रद्धापूर्वक आर्थिक समर्पण गर्दछन्, जसलाई ‘गुरु दक्षिणा’ भनिन्छ। यसले संघलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउँछ र स्वयंसेवकहरूमा त्यागको भावना विकास गर्दछ।

संघको रीति: एक अलिखित आचारसंहिता

संघको कार्य केवल विचारधारा वा संस्था मात्र होइन, यो एक जीवन जिउने पद्धति हो। यो पद्धति “संघको रीति” का रूपमा विकसित भएको छ, जुन अलिखित भए तापनि अत्यन्त प्रभावकारी छ।

• समानता र मित्रता: संघमा सबै स्वयंसेवकहरू बराबर र मित्र हुन्। पद र जिम्मेवारी व्यवस्थापनका लागि मात्र हो, कुनै विशेषाधिकार होइन।
• प्रतिस्पर्धारहितता र स्नेहभाव: संघमा एक-अर्काबीच प्रतिस्पर्धा हुँदैन, जसले गर्दा ईर्ष्या, घृणा जस्ता नकारात्मक भावनाहरूले स्थान पाउँदैनन्। सम्बन्ध स्नेह र प्रेममा आधारित हुन्छ।
• अनुशासन र आज्ञापालन: संघको अनुशासन सैनिक अनुशासनभन्दा फरक छ। यो कुनै दण्डको डरले नभई आन्तरिक संस्कार र श्रद्धाबाट उत्पन्न हुन्छ।
• सादगी र मितव्ययिता: संघका कार्यकर्ता र प्रचारकहरूले सादगीपूर्ण जीवन बिताउँछन्। उनीहरू स्वयंसेवकहरूकै घरमा परिवारको सदस्यसरह बस्छन् र भोजन गर्छन्, जसले आत्मीय सम्बन्ध बढाउँछ।