विशाल वृक्षको अस्तित्व त्यसको जरामा अडिएको हुन्छ । राष्ट्रलाई एउटा विशाल वृक्षका रूपमा हेर्ने हो भने त्यसको जरा अथवा जग हो—परिवार ! परिवार र राष्ट्रको सम्बन्ध आत्मा र शरीरको जस्तै अविभाज्य र गहिरो छ । जसरी स्वस्थ जरा बिना वृक्ष फस्टाउन सक्दैन, त्यसरी नै सुसंस्कृत र संगठित परिवार बिना राष्ट्र बलियो र समृद्ध हुन सक्दैन । परिवार त्यो पहिलो भूमि हो जहाँ नागरिकताको बीउ अंकुराउँछ, संस्कारको सिञ्चन हुन्छ र राष्ट्रिय चरित्रको बिरुवा हुर्कन्छ ।
आजको द्रुत परिवर्तनशील युगमा, जब विश्वव्यापी प्रभावहरूले हाम्रो सामाजिक संरचनालाई निरन्तर चुनौती दिइरहेका छन्, परिवारको मौलिक भूमिकालाई बुझ्नु र त्यसलाई सुदृढ गर्नु राष्ट्रिय कल्याण र प्रगतिका लागि एक पवित्र कर्तव्य बनेको छ । यो केवल एक सामाजिक विषय मात्र होइन, यो राष्ट्रिय सुरक्षा र भविष्यको प्रश्न हो । परिवारको महत्त्वलाई ध्यानमा राखी संघले पञ्च परिवर्तनमा पाँच वटा आयाममध्ये परिवार प्रबोधनलाई पनि समेटेको छ ।
पञ्च–परिवर्तन एउटा बलियो र स्वाभिमानी राष्ट्र निर्माणका लागि राष्ट्रिय चरित्रका पाँच प्रमुख आयामहरूमा एकसाथ गर्न सकिने कार्यका रूपमा समग्र हिन्दू समाजका सामु हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपाल अघि सारेको एउटा व्यावहारिक उपाय हो । यस लेखमा हामी एउटा सुसंस्कृत परिवार र एक शक्तिशाली राष्ट्र बीचको गहिरो सम्बन्धको अन्वेषण गर्नेछौँ । हामी ‘स्व’ को बोधबाट सुरु गरेर, परिवारलाई राष्ट्र निर्माणको पाठशालाको रूपमा हेर्दै, ‘कुटुम्ब प्रबोधन’ जस्तो व्यावहारिक अभ्याससम्मको यात्रा गर्नेछौँ । हरेक परिवारले राष्ट्रको महानतामा कसरी योगदान दिन सक्छ भन्नेबारे यो एक स्पष्ट मार्गचित्र हुनेछ ।
डिजिटल एक्लोपन र संवादहीनताको चुनौतीलाई चिर्दै परिवारको मौलिक भूमिकालाई पुनर्जीवित गर्ने व्यावहारिक समाधान हो—‘परिवार प्रबोधन’ ।
परिवार : राष्ट्र निर्माणको पहिलो पाठशाला
परिवार केवल रगतको सम्बन्धमा बाँधिएका मानिसहरूको समूह मात्र होइन, यो राष्ट्र निर्माणको पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठशाला हो । राष्ट्र एउटा विशाल शरीर हो भने परिवार त्यसको आधारभूत एकाइ वा ‘कोष’ (सेल) हो । जसरी शरीरको स्वास्थ्य प्रत्येक कोषको स्वास्थ्यमा निर्भर गर्छ, त्यसरी नै राष्ट्रको शक्ति र चरित्र प्रत्येक परिवारको संस्कार र एकतामा निर्भर गर्दछ ।
परिवार नै त्यो पवित्र संस्था हो, जहाँ ‘संस्कार’ अर्थात् मूल्य, मान्यता र सदाचार एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुन्छ । हिन्दू पारिवारिक सम्बन्धको बलियोपन र पश्चिमको व्यक्तिवादबीचको भिन्नताले यसलाई स्पष्ट पार्छ । अमेरिकामा अध्ययनरत एक भारतीय विद्यार्थीको कथाले यसलाई मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गर्छ । जब उसकी आमाले पठाएको घरको खाजा उसका अमेरिकी साथीहरूले देखे, उनीहरूले त्यसलाई प्रेमपूर्वक “मम्स् टिफिन” वा “मम्स् फुड” भन्न थाले, किनकि उनीहरूले आफ्नो जीवनमा यस्तो वात्सल्य कहिल्यै पाएका थिएनन् । हाम्रो संस्कृतिमा परिवार एक सामूहिक कर्तव्य र स्नेहको अटुट बन्धन हो ।
तर, आजको आधुनिक समयमा यो पाठशाला अनेक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । मिडिया र मोबाइल फोनको दुरुपयोगले पारिवारिक संवादलाई धराशायी बनाएको छ । घरका सदस्यहरू एउटै छानामुनि बसेर पनि आ–आफ्नो डिजिटल संसारमा हराएका छन्, जसले गर्दा आत्मीयता घट्दै गएको छ र संस्कार हस्तान्तरणको प्रक्रिया अवरुद्ध झैँ भएको छ । यो डिजिटल एक्लोपन र संवादहीनताको चुनौतीलाई चिर्दै परिवारको मौलिक भूमिकालाई पुनर्जीवित गर्ने व्यावहारिक समाधान हो—‘परिवार प्रबोधन’ ।
‘कुटुम्ब प्रबोधन’ को अभ्यास : एक व्यावहारिक मार्ग
कुटुम्ब प्रबोधन अर्थात् पारिवारिक जागरण, केवल एउटा बौद्धिक अवधारणा होइन, यो पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने र जीवनमूल्यहरू स्थापित गर्ने एउटा सरल तर शक्तिशाली व्यावहारिक अभ्यास हो । यो सांस्कृतिक पुनर्जागरणको त्यो सानो तर महत्त्वपूर्ण पाइला हो, जुन हरेक घरको चार पर्खालभित्रबाट सुरु हुन्छ र जसको प्रभाव सम्पूर्ण समाजमा फैलिन्छ । यसको अभ्यासले हरेक घरलाई राष्ट्र निर्माणको एक सक्रिय केन्द्रमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।
यसको अभ्यासका लागि हरेक परिवारले निम्न सरल प्रक्रियालाई आफ्नो जीवनशैलीको हिस्सा बनाउन सक्नुपर्छ :
साप्ताहिक पारिवारिक जमघट : हरेक हप्ता एक निश्चित दिन र समयमा परिवारका सबै सदस्यहरू एकसाथ बस्ने । यस समयमा मोबाइल फोन र अन्य सबै डिजिटल उपकरणहरूलाई टाढा राख्नुपर्छ, ताकि एक–अर्काप्रति पूर्ण ध्यान केन्द्रित हुन सकोस् ।
सामूहिक भजन र भोजन : जमघटको सुरुवात आफ्नो श्रद्धा र परम्पराअनुसार सामूहिक प्रार्थना वा भजनबाट गर्ने । त्यसपछि, सबैले मिलेर घरमै पकाइएको सात्विक भोजनलाई प्रेम र आनन्दपूर्वक ग्रहण गर्ने । भोजनको प्रशंसा गर्ने, मीनमेख ननिकाल्ने बानीले आपसी प्रेम बढाउँछ ।
अर्थपूर्ण संवाद : भोजनपछि फुर्सदमा बसेर दुई महत्त्वपूर्ण विषयमा केन्द्रित रहेर संवाद गर्नु निकै उपयोगी हुनेछ । ती दुई विषय हुन्—
◦ परम्पराको चर्चा : आफ्नो कुल, परिवार र राष्ट्रको परम्परा के हो ? त्यसमा कुन कुरा काल–सुसंगत र शाश्वत छ, जसलाई बचाएर राख्नुपर्छ ? र कुन कुरा समयसँगै बदल्न वा परिमार्जन गर्न आवश्यक छ ? यस विषयमा सबैको विचार सुनेर एक साझा समझ बनाउने ।
◦ समाजप्रतिको कर्तव्य : हामी आफ्नो र आफ्नो परिवारको लागि त सधैं केही गर्छौं, तर हामी जुन समाजको अङ्ग हौं, त्यसको लागि के गरिरहेका छौं ? परिवारको सानो बालकदेखि वृद्धसम्म, सबैले समाजको कल्याणमा कसरी सानो–सानो योगदान दिन सकिन्छ भन्नेबारे विचार–विमर्श गर्ने र सङ्कल्प लिने ।
यो साधारण साप्ताहिक अनुष्ठानले घरलाई संस्कृति, संवाद र सामाजिक उत्तरदायित्वको एक जीवन्त केन्द्र बनाउँछ, जसले व्यापक सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको लागि बलियो आधार तयार गर्नसक्छ ।
पारिवारिक जीवनमा ‘स्व’ को अभिव्यक्ति : ६ स्तम्भ
परिवार ‘स्व’ बोधको प्रारम्भिक केन्द्र पनि हो । सरल भाषामा भन्नुपर्दा ‘स्व’ को अर्थ म को हुँ ? अथवा हामी को हौँ ? भन्ने परिचय हो । ‘म÷हामी’ जनाउने संस्कृत शब्द ‘स्व’ हो । ‘स्व’ को यो महान् बोध हाम्रो दैनिक जीवनमा कसरी प्रकट हुन्छ ? यो प्रश्नको सरल र सहज उत्तर हो— ‘स्व’ को भावना र स्वाभिमान परिवारको दैनिक छनोटहरूमा अभिव्यक्त हुन्छ । जब एउटा परिवारले सचेत रूपमा आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई अँगाल्छ, तब त्यसले राष्ट्रिय चरित्रलाई बलियो बनाउँछ । आफ्नो जीवनमा ‘स्व’ लाई उतार्न निम्न ६ स्तम्भहरू एक व्यावहारिक ढाँचाको रूपमा रहेका छन् ।
१. स्व–भाषा (आफ्नो भाषा): घरमा आफ्नो मातृभाषामा बोल्ने र छोराछोरीमा त्यसप्रति प्रेम जगाउने । भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, यो हाम्रो संस्कृतिको आत्मा हो । ‘मम्मी’ शब्दले संग्रहालयको मृत शरीरलाई जनाउँछ, तर ‘आमा’ शब्दले श्रद्धा र जीवन्तताको बोध गराउँछ । आफ्नो भाषा बोल्दा पारिवारिक संवाद गहिरो हुन्छ र सांस्कृतिक जराहरू बलियो हुन्छन् ।
२. स्व–भूषा (आफ्नो पोसाक): आफ्नो पारम्परिक पोसाकप्रति गर्व गर्ने । अरूले थोपरेको फेसनको दासत्वबाट मुक्त हुनु ‘स्व’ को सम्मान हो । आफ्नो पहिचान झल्काउने पोसाकले हाम्रो सांस्कृतिक आत्मविश्वासलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्छ ।
३. स्व–भजन (आफ्नो प्रार्थना/संगीत): घरभित्र आफ्नो आस्था र परम्पराअनुसारको भजन, प्रार्थना र आध्यात्मिक अभ्यासलाई स्थान दिने । यसले परिवारमा सकारात्मक ऊर्जा र सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्छ ।
४. स्व–भोजन (आफ्नो भोजन): आफ्नो पारम्परिक भोजनको महत्व बुझ्ने । यो केवल स्वास्थ्यका लागि मात्र होइन, हाम्रो संस्कृति, कृषि र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग पनि जोडिएको हुन्छ। घरमा आफ्नै मौलिक परिकारहरू बनाउनु र खानु ‘स्व’ को व्यावहारिक अभ्यास हो ।
५. भवन (आफ्नो घर): आफ्नो घरको निर्माण र सजावटमा आफ्नो सांस्कृतिक र वातावरणीय मूल्यमान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्ने । घरमा सकेसम्म स्वदेशी वस्तुको प्रयोगले हाम्रो राष्ट्रिय स्वाभिमान झल्काउँछ । घर केवल इँटा र सिमेन्टको संरचना होइन, यो हाम्रो जीवनदर्शनको अभिव्यक्ति हुनुपर्छ ।
६. स्वदेश–भ्रमण (आफ्नो देशको यात्रा): विदेश घुम्न जानुअघि आफ्नो देशको विविधता, सौन्दर्य र गौरवशाली तीर्थस्थलहरूको भ्रमण गर्ने । हिन्दूहरूले व्यापार मार्फत पनि संस्कृति नै फैलाएका छौँ, साम्राज्य होइन । त्यसैले आज मुस्लिम राष्ट्र इन्डोनेसियाको मुद्रामा गणेशको तस्बिर छ र व्यापारी कम्बुको नामबाट कम्बोडिया देश बनेको छ । आफ्नो देशलाई नचिनीकन ‘स्व’ को बोध अपुरो रहन्छ ।
जब हरेक परिवारले सचेत रूपमा यी ६ स्तम्भहरूलाई आफ्नो जीवनमा अपनाउँछ, तब त्यसको सामूहिक प्रभावले एउटा लचिलो, जीवन्त र आत्मनिर्भर राष्ट्रको निर्माण गर्दछ ।
निष्कर्ष : हरेक घर–राष्ट्र शक्तिको केन्द्र
अन्त्यमा, यो स्पष्ट छ कि एउटा सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध, नैतिक रूपमा बलियो र भावनात्मक रूपमा एकताबद्ध परिवार नै एक शक्तिशाली र समृद्ध राष्ट्रको अविनाशी जग हो । राष्ट्रको भाग्य ठूला–ठूला सभाहल वा राजनीतिक मञ्चहरूमा मात्र होइन, बरु हरेक घरको आँगनमा, हरेक परिवारको बैठकमा र हरेक सदस्यको आचरणमा लेखिन्छ ।
त्यसैले, हामी प्रत्येकले आफ्नो परिवारलाई केवल एउटा निजी एकाइको रूपमा मात्र नहेरी, यसलाई राष्ट्र शक्तिको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा बुझौं र विकास गरौं । साप्ताहिक पारिवारिक जमघट, अर्थपूर्ण संवाद र ‘स्व’ मा आधारित जीवनशैली जस्ता साना तर सचेत प्रयासहरूले नै हाम्रो समाजमा ठूलो र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
हरेक घरको चार पर्खालभित्र गरिने यही सचेत र सङ्कल्पित प्रयासहरूको सामूहिक शक्तिले नै हाम्रो राष्ट्रको गौरवशाली भाग्य निर्माण गर्नेछ । आउनुहोस्, आफ्नो घरबाटै यो महान् राष्ट्र–यज्ञमा आफ्नो आहुति दिऔं ।