मानव जीवनमा संगठन र विचारको ठूलो महत्त्व हुन्छ। राष्ट्र र समाजको उन्नतिका लागि निःस्वार्थ भावले गरिने सामूहिक प्रयास नै वास्तविक अर्थमा संघकार्य हो। हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपालको मूल मर्मलाई नियाल्ने हो भने, संघकार्य केवल एक सामाजिक गतिविधि मात्र होइन, यो एक पवित्र ईश्वरीय कार्य हो। प्रार्थना र प्रतिज्ञाका पंक्तिहरूमा लुकेका गहिरा भावहरूले यसै सत्यलाई उजागर गर्दछन्।
प्रार्थना र प्रतिज्ञामा ईश्वरीय सङ्कल्प
संघको प्रार्थनाको दोस्रो श्लोकमा ईश्वरको पावन स्मरण गरिएको छ। त्यस्तै, छैटौँ पंक्तिमा भनिएको छ— ‘त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम्’। यसको सिधा अर्थ हुन्छ— “हे ईश्वर! हामी जुन कार्यका लागि कम्मर कसेर लागेका छौँ, यो हजुरकै कार्य हो।” अर्थात्, स्वयंसेवकहरूले गर्ने हरेक रचनात्मक कार्य ईश्वरकै कार्यको निरन्तरता हो।
प्रार्थनाको अर्को महत्त्वपूर्ण अंश ‘विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम्’ ले धर्मको संरक्षण गर्दै अघि बढ्ने सङ्कल्पलाई दर्साउँछ। यहाँ ‘धर्म’ को अर्थ कुनै संकुचित कर्मकाण्ड वा पूजापद्धति मात्र होइन। सत्य, न्याय र सदाचारमा आधारित सत्कर्म नै धर्म हो। संघको प्रतिज्ञामा उल्लेख गरिएको ‘पवित्र हिन्दू धर्मको संरक्षण’ को मर्म पनि यही हो— अधर्म र असत्यको मार्गलाई त्यागेर सत्य र न्यायको मार्गमा समाजलाई डोर्याउनु।
ईश्वरीय कार्यको वास्तविक स्वरूप
सामान्यतया मानिसहरू आ-आफ्नो पेसा-व्यवसायमा व्यस्त रहन्छन् र प्रकृतिमा सूर्य-चन्द्रले आफ्नो नियम सञ्चालन गरिरहेका हुन्छन्। तर, वास्तवमा ईश्वरीय कार्य के हो त? यसको स्पष्ट व्याख्या श्रीमद्भगवद्गीतामा गरिएको छ:
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ।।
यस श्लोकका अनुसार भगवान्को अवतार मुख्य रूपमा तीनवटा कार्यका लागि हुन्छ:
१. सज्जन शक्तिको रक्षा: समाजमा रहेका असल र सत्यवादी मानिसहरूको संरक्षण गर्नु।
२. दुष्टताको विनाश: समाजलाई हानि पुर्याउने नकारात्मक र आसुरी प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नु।
३. धर्मको स्थापना र संरक्षण: समाजमा नैतिक मूल्य र सुव्यवस्था कायम गर्नु।
संघकार्यले स्वयंसेवकहरूमा यस्तै अपेक्षित गुणहरूको विकास गराउँछ, जसले गर्दा उनीहरू पूर्ण निष्ठा, निःस्वार्थ बुद्धि र कर्तव्य भावका साथ समाजको उत्थानमा लाग्न सकून्।
देवत्वको जागरण र सज्जन शक्तिको संगठन
ईश्वरीय कार्यका विविध आयामहरू छन्, जसलाई संघले आफ्नो कार्यपद्धतिमार्फत व्यवहारमा उतारेको छ:
- पशुत्वको नाश र देवत्वको जागरण: संस्कारका माध्यमबाट मानिसभित्र रहेका दुर्गुण र पाशविक प्रवृत्तिलाई हटाएर सद्गुण एवं देवत्व जगाउनु नै ईश्वरीय कार्य हो।
- निःस्वार्थ समाजसेवा: व्यक्तिगत हितभन्दा माथि उठेर समाजको हितलाई सर्वोपरि ठान्ने स्वभावको निर्माण गर्नु यसको मूल उद्देश्य हो।
- शाखाको भूमिका: संघको ‘शाखा’ यस्तो माध्यम हो जहाँबाट तेजस्वी, निःस्वार्थ र सक्रिय सज्जनहरू निर्माण हुन्छन्। जब समाजमा यस्ता सात्त्विक शक्तिहरू संगठित र सक्रिय हुन्छन्, तब दुष्ट शक्तिहरू स्वतः निस्तेज भएर जानछन्।
धर्मको धारणशक्ति र सामाजिक एकात्मता
“धर्मले समाजलाई जोड्छ र यसको धारणशक्ति बढाउँछ।”
नैतिक मूल्यहरूको स्थापना नै धर्म-संरक्षणको वास्तविक कार्य हो। आज समाजमा जाति, भाषा, प्रान्त, पन्थ र वर्गका नाममा अनेकौँ विभेदहरू खडा भएका छन्। हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपालले यी सम्पूर्ण कृत्रिम पर्खालहरूलाई भत्काएर सिंगो समाजलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने र सुसंगठित गर्ने कार्य गरिरहेको छ।
विगतका युगहरूमा धर्म र सत्यको रक्षाका लागि दुर्गामाता, काली, श्रीराम र श्रीकृष्ण जस्ता ईश्वरीय शक्तिहरूले जुन कार्य गर्नुभयो— अर्थात् सात्त्विक र सज्जन शक्तिलाई संगठित गर्ने, समाजमा आत्मविश्वास बढाउने र न्यायको रक्षा गर्ने— ठ्याक्कै त्यही कार्य आज हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपालले निरन्तर गरिरहेको छ।
त्यसैले, राष्ट्र र संस्कृतिको रक्षार्थ निःस्वार्थ भावले गरिने यो पवित्र साधना अर्थात् संघकार्य नै वास्तविक अर्थमा ईश्वरीय कार्य हो।